«اوچ گؤرونتو، بير قارا باسما» اؤيكوسو؛
ايچ مونولوق و ذهن آخيمي
بو گون ادبییاتیمیزدا، شعر يازماق نه قدَر قولاي سانيليرسا، و سايين دوشونور و يازاريميز ايواز طاها دئميشكن، الينه كاغیذ ـ قلم دوتان شعر يازماغا قالخميشسا دا (يانليش دويولماسين، بارماق سايي قدَر جيددي، استعدادلي و چاغداش شاعیريميز تاپیلیرسا)، نثر و اؤزهلليكله اؤيكویله رومان يازماغا گيريشهنيميز و بوندان دولايي ایسه (شعريميزه تاي) پروفیسيونال دورومدا قوناق قاباغینا قویمالی اؤيكو و رومانيميز هئچ اولماميشدير داها دوغروسو. بیزیم نثر ديليميز، (يئنه شعريميزه تاي) آذربایجان جمهورییتی و آنا دولو ادبي توركجهسي و شیفاهي لهجهلريندن اولوشان هيبريد كيمي بير ديل و نثردير. بو اوزدن ده كيمسهني نييه بئله، نييه ائله یازیبسان دئیه قيناماق اولمور. بير بئله اولاناقسيزليقلا (امکانسیزلیقلا) شعر و نثر ادبياتيميزين گليشمهسي يئنه اوغورلو اولموشدور. منجه، بو گون، شعریمیزده و نثریمیزده ایدهآلیسم دوزاغینا دوشمهدن، شعر و ادبياتيميزي حاكیم (ائگهمن) كولتور و ادبياتی و يا دونيا ادبياتيیلا قارشي ـ قارشييا قويوب توتوشدورمادان، مؤوجود دوروموموزدا چاغداش شعر، اؤيكو و رومانيميزي آراشديريب، اينجهلهييب، گليشمهسينه ایسه اليميزدن گلن يارديم ائتمهلييیك...
بو گونلر، يئنيجه ايشيق اوزو گؤرموش «لاپ او اوزاقلاردا» آدلي اؤيكو توپلوسو اليميزه چاتيب، «قورشون هاردان آچيلدي»، «آواوا»، «ماماچ»، «آرباتان»، «منيم آدلاريم»، «دونكيشوت و دلي دومرولون كؤرپوسو» كيمي ياييملانميش اثرلر تك هاميميزي سئوينديردي. بو اثرلر دیققتله اوخونوب، دوروملاري اينجهلهنيب تنقيد اولونماليديرلار. «لاپ او اوزاقلاردا» اؤيكو توپلوسوندا، 10 اؤيكو يئرلشميشدير و من بورادا اونونجو و سونونجو اؤيكوسونون اوخونوش و تنقیدینی يئني فضا، روايت و اوستون مَتنـه (اَبَر متنـه) ياخين اولدوغونا گؤره، قاباغا ساليب، کیتابین باشقا اؤيكولرينه ده آيريجا بیر مقالهده باخيشيم اولاجاقدير. «اوچ گؤرونتو، بير قارا باسما» روايت باخيميندان، ایگیرمينجي عصیرده فورمالاشان ايچ مونولوق و ذهن آخيمي اوزره (تكگويي دروني و سيلان ذهن) روايت ژانري كيمي دَيرلندمهليدير منجه. بو نؤوع روايتده، کلاسیک رومانین روايت و قورولوشو ترسينه اولاراق، يازار سوسور، پرسوناژ يا شخصیت دیققتله تحليل اولونمور و اوخوجويا تانيتديريلمايير. شخصيت اؤزو باشينا گلن اولايلاری، ايچ هيجان و چيرپينتيلاريني ديلینه گتیريب، تعريف و توصيف ائدير. روایتین بو ژانریندا، دويغو دوشونجهني اوستونلهييب و يازارين دخالتي اولمادان، اوخوجو اؤيكو و يا رومانين پرسوناژينين ايچ و ذهني دونياسينا قاپيلير.
ايچ مونولوق و ذهن آخيمي اوزره روايتين قوروجوسو، اوندوققوزونجو یوز ایللیکده یاشایان «ادوار دوژاردن»ـدير ("درختان غار را بريدهاند" آدلی رومانيیلا). بو يازار، اؤز دويغولاريني آچيقلاسين دئیه روايتي شخصيته تاپشيرير. ايچ مونولوق و ذهن آخيميندا، اؤيكونون تاسار و طرحي اؤنملي اولمادان، خاطيرهنين آخيمي و شخصيتين قاورام و خيال و تصورلري اؤنمسهنير داها دوغروسو. ايچ مونولوق، گرگین بير اولايي دوزهنسيز (نامنظم) شکلینده روايت ائدن ادبي فورمادير. بو فورمادا، زامان دال قاباغا چكيله بيلَر. سؤیلهییجی (روايت ائدن) ياشاديغي حالدا، كئچميش بير اولايي سؤزجوك و تصويرلرله خیردا خیردا سؤیلهمکدهدیر؛ سانكي گئتگئده اوخوجونون گؤزو اؤنونده بير يوماق آچيلير. زامانين دوزَن و سيرايلا سورمهسينه آليشميش اوخوجو، اؤيكو و يا روماندا سورن دوزَنسيز زاماني ياشاديقدا، شاشير قالير و اؤزونو ايتيرميش و گيجهلميش كيمي سانير. گئنلليكله، «اوچ گؤرونتو، بير قارا باسما» اؤيكوسو (بعضي چاتيشمامازليقلاري يئرينده اشاره اولوناجاق)، ايچ مونولوق و ذهن آخيمي اوزره روایت ائتمکدهدیر. بو اؤيكو، سورئاليستي بير اولاي و فضايلا باشلايير. او دا مونولوقلا. اؤيكو اول شخص وريندن سؤیلهنیلیر. بو اول شخص، يازارین اؤزو و يا باشقا بير كاراكتر اولا بيلر. هر حالدا، يازارين رولو کلاسیک رومانلار ترسينه، بير «داناي كل» كيمي دويولمور و مدرن هرمنوتيكا باخيميندان، مؤللیف اؤيكونون اوخونوشوندا غاييبدير. باشي كسيك راوي، سورئاليستي بير فضادا كسيك باشينين سودا ديغيرلانماسيندان سؤز آچيب، اوخوجونو بير سئحيرلي و اينانيلماز رئالاؤتهسي (فراواقعيت) فضايا قاپديرير. بورادا، اوخوجو ايستر ـ ايستهمز و اؤزوندن آسیلی اولمایان بير دورومدا، اؤيكونون اولايينا و متنه قاتيليب، سورئاليستي فضاني ياشاييب هيپنوتيزم اولور سانكي. رضا كاظمي باجاريقلا اوخوجونو لاپدان اؤيكونون فضاسينا قاپديريب، اورتاقلانديرسين دئيه، اؤيكونو اوج و بحرانلا باشلايير. اؤيكوده تعليق عنصري گوجلودور و اوخوجونو ماراقلا اؤيكونون سونونا قدَر چكيب گتيرير. اوخوجو هيپنوتيزم اولموش كيمي، اولايي خیردا ـ خیردا ياشايير و بورادا "گابريل گارسيا ماركز"ـين بير یازيسيني منه خاطيرلادير. او يازير:
«نوشتن يك جور هيپنوتيزم است. اگر موفقيتآميز باشد، نويسنده خواننده را هيپنوتيزم كرده است. هر جا نويسنده تپق بزند، خواننده از خواب بيدار ميشود. از هيپنوتيزم بيرون ميآيد و از خواندن دست ميكشد. اگر نثر لنگ بزند خواننده رهايتان ميكند. بايد با پرداختن به جزئيات ظريف به تك تك كلمات، خواننده را در هيپنوتيزم نگه داشت. اين عملي است كه طي آن خواننده را با صحبت و ريتم مسموم ميكند...» روياي نوشتن/ مترجم مژده دقيق/ نشر جهان كتاب/ ص 53
منجه، گنج يازاريميز رضا كاظمي اؤز ايلك تجروبهسينده، اوخوجونو هيپنوتيزمه قاپديرماغي باجارا بيلميشدير. كاظمي قيسا جوملهلرله اوخوجونو سورعتله تعليق و ماراقلا اؤيكونون سونونادك گتيره بيلميشدير. اؤيكو ذهن آخيمي دوروموندا اولدوغونا گؤره، يازار جوملهلرين سونوندا نؤقطهلردن اولدوقجا آز یارارلانیب، اونلاري سورهكلي و دالبادال يازاجاقدي. بو، البته بير آز گؤزلهنيليبدیر آمما بوندان آرتيق دا گؤزلهنه بيلردي. اؤرنك اولاراق، آشاغيدا گتيرهجهييم جوملهلر ذهن آخيمينين آخاريندا، راوينين آرا سيرا حضورو، بير توپوق كيمي اوخوجونو قاپيلميش هيپنوتيزميندن آييتميشدير:
ـ يوخودان آييلماق اوچون ال ـ آياق ائتمهييم گرَك.
ـ اوياقليغيمدا بئله كيمي بير آغاجين آلتيندا ...
ـ يوخومون بوراسيندا ...
ـ يوخودان اويانسام قزئتدن قاباق گؤردويوم يوخونون يوزومونو آختارماليیام كیتابلاريمين ايچينده.
منجه، بو سون جومله، اؤيكونون آخیریندا گليب، راوينين ذهن آخيمي و مونولوقونا سون قوياجاقدي. بئلهلیکله اؤيكونون قورتاریشیندا، اوخودوغوموز حئکایهنین بير قاراباسما اولدوغونو اوخوجويا آنلاتاجاق دوروما گليب چيخارا بيلردي. بیر ده، اؤيكونون باشلیغیندا، «... بير قارا باسما» يازيلماياجاقدي. نييه كي، بو آد، اؤنجهدن اؤيكونون قارا باسما اولدوغونو آچيقلاماقدادیر.
گئنلليكله اؤيكونون نثر ديلينده بير يئنيليك و دَييشيكليك گؤزه چارپمايير. من آنجاق، كسکينليكله، گنج يازاريميزين سونراكي اؤيكولرينده اؤز اؤزَل نثر ديليني بولماغينا اينانيرام.
«اوچ گؤرونتو، بیر قارا باسما» متن قورولوشو (ساختار متن) باخيميندان «جورج پيلندو»ـنون اوستون متنـینه (اَبَر متن) ياخينلاشا بيلميشدير. کلاسیک اؤيكو و يا روماندا، باشلانيش و سون وار. قورولوش خطي و دورغوندور. مركزيت وار. يازارلا اوخوجو آراسيندا فاصیله وار. كیتاب معين بير نؤقطهدن باشلانيب، بَللي و معين بير پيامي و معناني معين بير نؤقطهده قورتارديقدا، اوخوجويا كؤچورور. كیتابين مصرف تاريخي وار. بير دؤنه اوخوماقلا هر شئي آلينيب قورتارير. مؤللیف متنه حاكيمدير، اقتدارينی سورور و اوخوجو يالنيز دينلهييجيدير. متن بير سسليدير و او دا یازارین سسيدير. آمما اوستون متنـده، متن ـ شناور و ـ داييم دَييشمكده اولماق دوروموندادير. اوخوجو اؤزگورلوكله متني يئنيدن يوزور، يازير و ياشايير. اوستون متن ساحهسي، آردی کسیلمهدن دَیيشيكليك ساحهسيدير. شعر، اؤيكو و يا روماني، هر اوخوجو و هر دؤنه اوخوياندا، يئنيدن يوزور و يارادير. اوستون متن فضاسي ديناميك و ديريدير. مركزيت اوندا پوزولموش و متن آرالار ايليشگيسي (بينامتني) وار. اوستون متنـده باشلانيش و سوْن يوخدور، هارادان باشلانماسي و هارادا بيتمهسي ده آيدين دئييلدير. مؤللیف اوندا حاكمیتدن دوشموش، يازارلا اوخوجو آراسينداکی فاصیله و مرز پوزولموشدور. اوخوجو اؤزو يازار و مؤللیفدير. اوستون متنـه "ميخاييل باختي"نين نئچه سسليليگي و "رولان بارت"ـين يازار و مخاطب آراسيندا اولان سينيرين قالديريلماسيكيمي اؤزهلليكلر حاكيمدير. رضا كاظمينين بو اؤيكوسونده، من دوشونن و باشا دوشن، متن شناور و ديناميك اولدوغوندان، اؤيكونون اول و آخيري يوخدور. اؤيكو مقدمهسيز دورومدا باشلانير، راويدن ایسه بيلگلي وئريلمهيير. اولايين ندن باش وئريلديیيندن يئنه بير بيلگي يوخدور. قورولوش و روايت خطي دئييل؛ دؤنگهلر، بوروقلار و چالالار وار. اؤيكو سونادا چاتمايير و بو اؤزهلليكلر تام يئنيديرلر. بو فضادا هر شئي نسبي و ترديدليدير. تمثيللر و تصويرلر اؤرگهنسل (ارگانيكي) ايليشگيلي اولاراق، شناور دورومدا اوخوجونون گؤزو اؤنونده فيرلانيرلار. اوخوجو متنين قوشقولو، شناور فضا و دونياسيندا اويناماقدان لذت آلير. بو اؤيكونون آچاری و آنا سيمگهسي، قيزيلآلا باليغيدير. راوي ایسه اونون يوخوسونا گلمهسينين يوزومونو، كیتابلاردا آراماغا حواله ائدير و يئنه اوخوجونو قوشقودا و ترديدده بوراخير و اونون تخيل و يوزومونا اولاناق (امكان) يارادير. اوخوجو، یازارین كؤلهسي و طلبهسي كيمي سانيلمادان، متني يئنيدن يوزوب ياراديب، ياشايير و بو اويوندان "رولان بارت" دئيهن داماق و حظّي آلير.
بو گون، ادبیاتیمیزین اؤيكو ساحهسينده رضا كاظمينين «اوچ گؤرونتو، بير قارا باسما» حئکایهسی مدرن اؤيكو دورومونا يؤنهليب اوغراديقدا، اوغور قازانميشدي منجه. بو اؤيكوده بير نئچه سیمگه (تمثيل) ده ايشلهنميشدير:
كسيكباش، سو ديبينده كله ـ كوتوك آغاج كؤكو، اوچ اوغلان و مركزي سيمگهسی کیمی قيزل آلا باليغي. بو سيمگهلرله باغلی اؤز يوزوم و تأويليمي آچيقلاماغا چوخ کؤنوللو ایدیم، نه ايسه اوخوجو و مخاطبلره اؤنجهدن اؤز ذهنيت و يوزومومو تحميل ائتمك ايستهمهديم داها دوغروسو. بیر ده، هر اوخوجو يا مخاطب، هر متندن اؤز يوزومونو ياپمالي و آچيقلاماليدير و بوردادير كي، بير متنده ـ افق معنايي و ـ اوستون متن معنا تاپير.
جعفر بزرگامين (يارين)
تبريز ـ ياي 2008
